آسیب سه گانه ورزش بانوان
پیش زمینه
طی دهه های گذشته میزان فعالیت ورزشی در میان زنان و دختران به نحو محسوسی افزایش پیدا نموده است . موازی با افزایش میزان پرداختن به ورزش میزان بروز 3 آسیب ورزشی زنان نیز افزایش یافته است که آن را تحت عنوان آسیب های سه گانه ورزش بانوان معرفی خواهیم نمود . البته که این آسیب سه گانه در زنان ورزشکار شایعتر رخ می دهد اما می تواند در دختران و زنان غیرورزشکار هم رخ می دهد . تشخیص اغلب مشکل و با تأخیر صورت می گیرد و ابعاد این سه آسیب بخصوص هنگامی بیشتر مشخص می گردد که فرد ورزشکار به دوران یائسگی برسد ، زمانی که پوکی استخوان تشدید شده ای تجربه خواهد کرد .
اجزای سه گانه آسیب ورزشی بانوان
اجزای این سه گانه آسیب عبارتند از : توقف سیکل های ماهانه ، اختلالات مرتبط با تغذیه و پوکی استخوان . این آسیب ها اغلب در زنان ورزشکار رخ می دهد که در ورزشهای رقابتی یا استقامتی فعالیت می کنند . اگرچه زنان و دختران ورزشکاری که دچار آسیب های مرتبط با ورزش می شوند هر سه جزء این سه گانه ممکن است نداشته باشند اما امروزه مشخص شده که ابتلا به یک یا دو آسیب از سه آسیب گفته شده هم می تواند میزان ناتوانی درازمدت را افزایش دهد .
منظور از توقف سیکل ماهیانه این است که فرد 6-3 سیکل متوالی دچار قاعدگی نشود ، از سویی ورزش شدید و اصرار به کاهش شدید چربی بدن در دخترانی که هنوز بالغ نشده اند می تواند شروع بلوغ و قاعدگی را به تأخیر بیاندازد . اختلالات تغذیه ای شامل بی اشتهایی عصبی و پرخوری عصبی دیگر است . بسیاری از بانوان ورزشکار جهت دوری از چاقی و یا ترس از چاق شدن و به هم خوردن تناسب اندام بدن سعی در کاهش میزان تغذیه ای دارند که این امر می تواند بتدریج به یک رفتار غلط تبدیل شده و جنبه روانی بیابد و فرد دچار کمبود تغذیه ای شود .
در دختران جوان پوکی استخوان ناشی از ، از دست رفتن زودرس ترکم استخوانی و یا کاهش تولید بافت استخوانی است . کاهش تراکم استخوان (پوکی استخوان) خود را با شکستگی های استرسی غیرمعمول (در مهره ها و یا گردن استخوان ران) و یا ایجاد شکستگی های استرسی غیربهبود یابنده یا عودکننده نشان می دهد .
فرکانس
اگرچه همه زنان ورزشکار در معرض این آسیب های سه گانه مخصوص زنان قرار دارند ورزشهایی که لازمه آنها داشتن وزن بخصوص (کشتی ، جدو ، تکواندو و ...) هستند و نیز ورزشهایی که جنبه تناسب بدن در آنها اهمیت دارد (ژیمناستیک ، باله و اسکیت نمایشی)بیشتر فرد را مستعد ابتلا می کند . بسیاری از دختران و زنان ورزشکار مبتلا به توقف سیکل های ماهیانه آن را مخفی می کنند و آن را به مربی یا خانواده نمی گویند ، این امر اولین مشکل در تشخیص است و سبب می گردد آمار دقیقی در دسترس نباشد .شیوع اختلالات تغذیه ای در جامعه ی زنان ورزشکار تا 62%تخمین زده می شود .و میزان بروز بی اشتهایی عصبی نیز از 39-4%تخمین زده می شود .
آناتومی کاربردی
شکستگی های فشاری و شکستگی های اندام تحتانی ، لگن و مهره ای بیشتر در این زنان رخ می دهد . زنانی که دچار اختلالات تغذیه ای هستند بیشتر در معرض خطر قرار دارند چرا که تراکم کاهش یافته استخوان مقاومت آن را در برابر فشارها و ضربات ورزشی کاهش می دهد .
شرح حال
_ورزشکارانی که تحت نظر داریم چنانچه مشکوک به داشتن این آسیب ها دیدیم باید تحت بررسی غربالگری قرار دهیم .
_پزشک تیم نباید در بررسی جوانب این غربالگری کوتاهی کند . باید اطلاعات درباره ی رفتارهای ورزشی ، تغذیه و سیکلهای ماهیانه جمع آوری گردد .
_باید سابقه ابتلا به بیماری های غددی مثل بیماری های تیروئید ، فوق کلیه و دیابت پرسیده شود .
_باید سابقه ابتلا به شکستگی های احتمالی فشاری یا شکستگی های واضح پرسیده شود .
_باید سن بلوغ جنسی ، طول دوره قاعدگی ، طول دوره سیکل ، نوسانات اخیر در مدت و شدت قاعدگی ، سیکل های احتمالی که دچار قاعدگی نشده است و تغییرات سیکل در زمان پرداختن به ورزش پرسیده شود .
_سابقه مصرف الکل یا سیگار دارد یا خیر
_آیا افسردگی یا اختلالات خلقی دارد یا خیر
_آیا بیماری خاص یا ناخوشی اخیر داشته یا خیر
_چقدر در روز تمرین می کند (چند ساعت در روز)
_چه داروهای احتمالی مصرف می کند (اثر داروها در سیکل یا تراکم استخوان)
معاینه بالینی
_ترجیحا یک معاینه غربالگری کامل صورت می گیرد .
_باید در ویزیت اول در دختران که هنوز بالغ نشده اند معاینه از نظر وجود و یا عدم وجود رحم صورت می گیرد و با سونوگرافی هم تأیید شود .
_بررسی استخوانی از نظر شکستگی های استرسی یا فشاری .
_ارزیابی قد و وزن و تعیین شاخص توده بدنی .
_در صورت لزوم اندازه گیری درصد چربی بدن (در زنان و دخترانی که چربی بدن آنها زیر 25 % وزن بدن باشد توقف سیکل رخ می دهد .)
_بررسی و معاینه تیروئید
_معاینه صلبیه (خونریزی لکه ای) و دندانها (اثر اسید معده) در شک به استفراغ ارادی غذا برای پرهیز از چاقی .
_کم اشتهایی عصبی می تواند منجر به کاهش ضربان قلب ، کاهش وزن و فشار خون شود که باید فشار و نبض کنترل گردد .
تصویر برداری
_در صورت شکایت از درد استخوانی رادیوگرافی لازم است .
_چنانچه فرد بیشتر از یکسال دچار توقف سیکل ماهیانه باشد ، شاخص توده بدنی وی کمتر از 18 باشد یا سابقه شکستگی استرسی داشته باشد طبق نظر کالج طب ورزشی آمریکا لازم است تحت بررسی سنجش تراکم استخوانی قرار بگیرد .
_در صورت اختلال در تست های هیپوفیزی انجام ام آر آی برای بررسی حفره مربوط به غدد هیپوفیز لازم است .
_در دختران با تأخیر قاعدگی و بلوغ که معاینه رحم ندارند باید سونوگرافی برای یافتن تخمدان صورت گیرد . همچنین رادیوگرافی مچ دست برای بررسی سن استخوانی در این مورد لازم است .
درمان طبی
_در ابتلا به شکستگی های استرسی فیزیوتراپی و یک دوره قطع فعالیت ورزشی توصیه می شود .
_باید بررسی های تصویری و آزمایشگاهی جهت تعیین علت قطع قاعدگی یا پوکی استخوان زودرس صورت گیرد و درمان اختصاصی آن انجام شود .
_در صورت وجود وزن کم یا کاهش وزن شدید آنرا بدرستی و تحت نظر پزشکی تیم اصلاح نمود و اختلالات تغذیه ای احتمالی را با مشاوره و درمانهای اختصاصی درمان نمود .
بازگشت به تمرین
در موارد خفیف مثل نامنظمی های سیکل ماهیانه فرد می تواند ضمن پرداختن به ورزش (البته کمی سبکتر) بطور همزمان تحت درمان و مشاوره قرار گیرد . اما در اختلالات شدید مثل قطع طولانی مدت سیکل باید ورزش برای مدتی متوقف و بعد دوباره شروع گردد .
پیش آگهی
برای بسیاری از زنان ورزشکار پیش آگهی دراز مدت خوب است .
برای عدهی معدودی که دچار آسیب های شدید خاص زنان می شوند گاهی بستری لازم می شود و امکان دارد بعد از یائسگی دچار روند استئوپوز (پوکی استخوان) تشدید شده شوند . به هر حال با ورزش متناسب و نه خیلی شدید ، حفظ وزن متعادل و تغذیه مناسب می توان از ابتلا به آسیب های ورزشی زنان جلوگیری نمود .