گزارشي از آمار و نحوه استفاده از داروهاي نيروزا در ورزشکاران ايران و جهان
گزارشي از آمار و نحوه استفاده از داروهاي نيروزا در ورزشکاران ايران و جهان
استفاده کردن از مواد نيروزا و محرک، موضوع جديدي نيست و ريشه در دوران غارنشيني دارد. درست از زماني که انسانها براي اثبات قدرت خود با يکديگر رقابت ميکردند بهاين فکر افتادند تا از گياهان دارويي اطراف خود براي افزايش قدرت بدني يا داشتن عضلات قويتر استفاده کنند. امروزه دوپينگ معناي ديگري در ميان ورزشکاران آماتور پيدا کرده و به قدري استفاده از آن رواج يافته است که ورزشکاران کم سن و سال براي رسيدن به عضلات پرحجمتر و بدني قويتر به عواقب و عوارض استفاده از داروهاي نيروزا و ممنوعه فکر نکرده و حتي بدون اطلاع از مکانيزم عمل اين داروها، به دوپينگ رو ميآورند. آمار هشداردهنده استفاده از مواد نيروزا در ميان ورزشکاران ما را بر آن داشت تا در خصوص عواقب و مشکلات استفاده از دوپينگ گفتگويي را با مسوولان ستاد ضددوپينگ ايران ترتيب دهيم.
دکتر علي طاهري، سخنگوي ستاد ملي مبارزه با دوپينگ در گفتگو با خبرنگار سلامت ميگويد: «مهمترين دليل مبازره با معضل دوپينگ محافظت از سلامت ورزشکاران است، البته در اين خصوص ميتوان به فراهم آوردن محيطي برابر براي تمامي ورزشکاران و احترام به اخلاق پزشکي ورزشي نيز اشاره کرد.»
وي درباره نوع داروها و مکملهايي که دوپينگ محسوب ميشوند تصريح کرد: «تمامي مکملهاي غذايي جزو دسته داروهاي نيروزا محسوب نميشوند و يک ورزشکار حرفهاي ميتواند برحسب نياز بدني از برخي از انواع مکملها استفاده کند.» وي ادامه داد: «بر اساس قوانين آژانس مبارزه با دوپينگ، مواد ممنوعه به پنج دسته بزرگ تقسيم ميشوند؛ داروهاي محرک سيستم عصبي مرکزي مانند کوکائين و آمفتامين؛ داروهاي مخدر مانند مورفين، متادون و هروئين؛ استروئيدهاي آنابوليک مانند ناندرولون، تستوسترون و متولون؛ داروهاي ادرارآور همچون تيازيد، اسپيروندلاکتون و فوروسمايد؛ هورمونها پيتيدي که در اين دسته نيز ميتوان به داروهايي مانند هورمون رشد اريتروپويتين اشاره کرد.» البته در اين ميان، داروهايي وجود دارند که مصرف اندک آنها دوپينگ به شمار نميرود اما استفاده بيش از حد مجاز محروميتهاي سنگين براي ورزشکاران حرفهاي و به خطر انداختن سلامت آنها را به دنبال خواهد داشت. در اين دسته نيز ميتوان به ماري جوآنا، داروهاي بيحسکننده موضعي، الکل و بتابلوکرها اشاره کرد.»
شيوع دوپينگ در آماتورهاي 15 تا 20 ساله
نماينده ايران در «وادا» درباره عوارض استفاده از مواد نيروزا در ورزشکاران اظهار داشت: «متاسفانه دوپينگ همهساله تعداد زيادي از ورزشکاران را با بيماريهاي سخت روبهرو کرده و حتي به کام مرگ ميکشاند. مواد نيروزا عوارض بسياري دارند که برخي از آنها برگشتپذير بوده و بعضي ديگر برگشتناپذيرند.» به گفته سخنگوي ستاد ملي مبارزه با دوپينگ، احتباس آب و نمک، افزايش حجم خون، ازدياد فشارخون، بالا رفتن چربيهاي خون، ايجاد بينظمي در ريتم قلب تغيير ابعاد قلب، انفارکتوس قلبي و حتي سکته مغزي از بزرگترين عوارض قلبيعروقي استفاده از اين داروها است. وي افزود: «اختلال در عملکرد کبدي، افزايش آنزيمهاي کبدي، يرقان، سرطان کبد، افسردگي، عقيم شدن، هيجان بيش از حد، پرخاشگري، بيثباتي عاطفي، رشد بيش از حد مو، کاهش تواناييهاي جنسي، توقف رشد قدي در نوجوانان، تيرگي پوست، مشکلات کليوي، بيخوابي، اختلال شخصيت و وابستگي به دارو از ديگر عوارض استفاده از اين مواد به شمار ميرود که بيشک نه تنها زندگي ورزشکار بلکه نسلهاي بعدي وي را نيز به مخاطره مياندازد.»
دوپينگ و عواقب حرفهاي
رييس فدراسيون پزشکي ورزشي نيز در اين خصوص گفت: «ورزش از مهمترين راههاي رسيدن به سلامت و شادابي است اما حرکات ورزشي در کنار بهرهگيري از مواد نيروزا امروزه به قدري در ميان جوانان شيوع پيدا کرده که روي آوردن نوجوانان بيتجربه و ناآگاه به باشگاههاي بدون مجوز نه تنها راهي براي دستيابي به تندرستي محسوب نميشود بلکه سلامت آنها را نيز تهديد ميکند.»
دکتر عليمرادي در گفتگو با خبرنگار سلامت اظهار داشت: «جرايم بسيار سنگيني از سوي آژانس بينالمللي مبارزه با دوپينگ براي ورزشکاران دوپينگي در نظر گرفته شده است تا با اين کار تعداد ورزشکاراني که از مواد نيروزا استفاده ميکنند کاهش يابد.» وي افزود: «به طور مثال، يک ورزشکار محکوم به دوپينگ در اولين ارتکاب دو سال و در دومين ارتکاب به صورت مادامالعمر از حضور در کليه رقابتها محروم و به پرداخت جريمههاي سنگين محکوم ميشود. ضمن اينکه مربي، داور، رييس، مشاور يا هر شخصي که در رابطه با مواد ممنوعه يا روشهاي ممنوعه مجرم شناخته شود، در همان اولين ارتکاب جرم بهطور مادامالعمر محروم خواهد شد.» دبيرکل ستاد ملي مبارزه با دوپينگ به يوردان گئورگي ايوانف، سرمربي تيم ملي وزنهبرداري ايران که از پيشينه بسيار خوبي برخوردار و چند قهرمان المپيک و جهان را به اين رشته معرفي کرده بود اشاره کرد و يادآور شد: «وي پس از دوپينگ 9 مليپوش کشورمان به صورت مادامالعمر از مربيگري در تمام جهان و حتي باشگاههاي کوچک محروم شد.» وي ادامه داد: «البته حکم محروميت بر حسب مورد و با توجه به سوابق پزشکي ورزشکار صادر ميشود اما در نهايت فدراسيون ملي هر کشور مسوول شرکت سالم و عاري از دوپينگ ورزشکاران در مسابقات است. به همين دليل، در صورت احراز دوپينگ بهوسيله ورزشکار مجازاتها و جريمههايي نيز براي فدراسيون مربوطه در نظر گرفته ميشود و در صورت پرداخت نکردن جريمههاي گزاف محروميت و تعليق در انتظار اين فدراسيونها خواهد بود.» عليمرادي افزود: «به طور مثال، حدود يک ماه قبل فدراسيون کشتي ازبکستان به دليل پرداخت نکردن جريمه نقدي به فيلا، از شرکت در مسابقات بينالمللي و المپيک محروم شد.»
رييس فدراسيون پزشکي ورزشي همچنين گفت: «يک ورزشکار دوپينگي طبق قوانين وادا صلاحيت انتخاب براي شرکت در هيچ يک از ديدارهاي بينالمللي و يا هر مسابقهاي که تحت نظارت فدراسيون ملي باشد، ندارد و از شرکت در سمينار يا همايش محروم است، صلاحيت انتخاب هر موقعيت شغلي در ورزش مانند مربيگري، داوري، مسووليت يا رياست، مشاوره و مواردي از اين قبيل را از دست ميدهد و بايد هرگونه ترفيع، مدال، عنوانها و مقامهايي را که در هنگام يا پس از تاريخ دوپينگ کسب کرده است، به فدراسيون جهاني رشته مربوطه بازگرداند.»
دوپينگيهاي ناخواسته
دکتر عليمرادي با اشاره بهاين مساله که بيشتر ورزشکاران نوجوان و آماتور از نيروزا بودن مواد مورد استفاده خود بيخبرند، گفت: «بيشتر ورزشکاران نوجوان از دوپينگي بودن داروهاي مدر و برخي از مکملها بيخبرند. يک داروي ادرارآور شايد در نگاه اول جزو دسته داروهاي دوپينگي به شمار نرود اما بيشتر اين داروها در فهرست سياه وادا قرار دارند.» رييس فدراسيون پزشکي ورزشي در مورد مکانيزم اثر اين داروها گفت: «اين داروها موجب کاهش سريع وزن و رسيدن به رده وزني موردنظر در رشتههايي مانند بوکس، وزنهبرداري و کشتي ميشود. ضمن اينکه ديورتيکها براي رفع احتباس مايع ناشي از مصرف استروئيدهاي آنابوليک به کار ميروند و ورزشکاران پرورش اندام براي عضلاني به نظر رسيدن اندامهاي خود از اين داروها استفاده ميکنند.» وي يادآور شد: «البته اين امر ميتواند، سبب تغيير غلظت داروهاي غير مجاز شده در ادرار شده و نتايج تست دوپينگ را تحت تاثير قرار دهد. در هر حال، ورزشکاران جوان بايد به ياد داشته باشند که با اين کار به کليههاي خود صدمه رسانده و در صورت جبران نکردن آب و املاح مورد نيز سلامت بدن خود را به خطر مياندازند.»
عليمرادي در پاسخ بهاين سوال که آيا کافئين موجود در قهوه و چاي نيز براي بدن ورزشکار مضرر است يا نه اظهار داشت: «کافئين جزو مواد ممنوعه و مضر محسوب ميشود چرا که اين ماده تحريک مغزي مشابه با آمفتامين را در بدن ايجاد کرده و با کاهش خستگي، تمرکز و هوشياري فرد را افزايش ميدهد. اين ماده در نوشيدنيهايي مانند چاي، قهوه و برخي نوشابهها وجود دارد اما ميزان کافئين موجود در اين نوشيدنيها چندان چشمگير نيست. براي مثال، غلظت متوسط کافئين در چاي 50 تا 80 ميليگرم و در قهوه 80 تا 150 ميليگرم است در حالي که استفاده در حدود 1000 ميليگرم کافئين دوپينگ محسوب ميشود. اما بايد به ياد داشته باشيم که بهرهگيري از اين ماده عوارضي از جمله لرزش اندامها، اضطراب، بيخوابي و وابستگي به استفاده دوباره از کافئين را در ورزشکاران ايجاد ميکند.»
وي در خصوص مکملهاي غذايي تصريح کرد: «با وجود اينکه مکملهاي غذايي ممکن است قانوني، بيخطر و موثر باشد اما پيش از شروع مصرف اين مکملها، لازم است تعيين شود که آيا بدن ورزشکار واقعا به آن نياز دارد. به عنوان مثال، بسياري از دوندگان زن مسافتهاي طولاني با مشکل کاهش ذخاير آهن مواجه هستند و ميتوانند از مکمل آهن بهره ببرند ولي در حالي که ذخاير آهن يک ورزشکار طبيعي باشد، نيازي به استفاده از آن نيست. همچنين مکملي به نام کراتين ممکن است براي ورزشکاران رشتههاي قدرتي تا حدي ارزشمند باشد ولي در صورتي که يک ورزشکار استقامتي از اين مکمل استفاده کند، بايد منتظر عوارض جانبي توجيهناپذير آنها باشد. ضمن اينکه استفاده بيش از حد مواد مورد نياز بدن مانند پروتئينها نيز چندان بيخطر نيست و ميتواند مشکلات کليوي و کبدي بسياري را ايجاد کند. بهرهگيري بيش از حد ويتامينها نيز مشکلساز خواهد بود و عواقب خاص خود را دارد.»
دکتر عليمرادي به مشکلات استفاده از اين مواد در سنين جواني اشاره و خاطرنشان کرد: «جوانان ورزشکار بيش از ديگر ردههاي سني در معرض خطر قرار دارند. احساسات جواني و طلبشهرت و مقام ميتواند جوانان ورزشکار را در برخي از موارد به استفاده غيرمجاز دارو تشويق کند، غافل از آنکه به کاربردن داروهاي غير مجاز عوارض بسياري از جمله مرگ زودرس و از کارانداختن ارگانهاي گوناگون بدن را به همراه دارد. بيشک آمار استفاده از دوپينگ در سنين جواني با ارايه آموزشهاي لازم درخصوص داروها و عوارض خطرناک آنها کاهش خواهد يافت.»